Szyszki występują przede wszystkim na drzewach iglastych, czyli roślinach nagonasiennych. Najczęściej znajdujemy je pod sosną, świerkiem, modrzewiem i jodłą. Ich zadaniem jest ochrona nasion oraz pomoc w ich rozsiewaniu. Nie każde drzewo iglaste ma jednak klasyczne, drewniane szyszki – przykładem są cis i jałowiec.
Czym jest szyszka?
Szyszka to struktura rozmnażania roślin nagonasiennych, do których należą między innymi drzewa iglaste. W jej łuskach rozwijają się nasiona. Dojrzała szyszka może otworzyć się i uwolnić je na zewnątrz, dlatego jej budowa ma bezpośredni związek z rozmnażaniem drzewa.
Nasiona wielu iglaków mają cienkie skrzydełka. Wiatr może unieść je na pewną odległość od rośliny macierzystej, co zwiększa szansę na wykiełkowanie w nowym miejscu. Szyszka nie jest więc owocem w takim znaczeniu jak jabłko czy żołądź, choć potocznie bywa nazywana owocostanem.
Dlaczego szyszki otwierają się?
Łuski szyszek reagują na wilgotność powietrza. W suchych warunkach rozchylają się, a w wilgotnych zamykają. Dzięki temu nasiona są uwalniane przede wszystkim wtedy, gdy wiatr może je łatwiej przenieść, a podłoże nie jest mokre.
To zjawisko dobrze widać w domu. Szyszka przyniesiona z lasu często zamyka się po zamoczeniu, a po wyschnięciu ponownie rozchyla łuski. Niektóre nasiona mają skrzydełka, które działają jak małe powierzchnie nośne i ułatwiają rozsiewanie przez wiatr.
Jak rozpoznać szyszki najpopularniejszych drzew?
Podczas spaceru najlepiej zwrócić uwagę na trzy cechy: kształt szyszki, jej ułożenie na gałęzi oraz to, czy opada w całości, czy rozpada się jeszcze na drzewie.
- Sosna zwyczajna (Pinus sylvestris) ma szyszki twarde, jajowate lub stożkowate. Zwykle opadają one w całości. Igły sosny są zebrane w pęczki, najczęściej po dwie.
- Świerk pospolity (Picea abies) tworzy szyszki wydłużone i walcowate. Charakterystycznie zwisają one z gałęzi, a po dojrzeniu spadają w całości. Igły świerka są pojedyncze i sztywne.
- Jodła pospolita (Abies alba) ma szyszki stojące, skierowane ku górze. Nie znajdziemy zwykle całej szyszki pod drzewem, ponieważ rozpada się ona na gałęzi. Na pędzie pozostaje oś szyszki.
- Modrzew (Larix) ma małe, kuliste lub jajowate szyszki. Są trwałe i mogą długo pozostawać na gałęziach, także po opadnięciu igieł. To pomaga rozpoznać modrzew zimą.
Najłatwiej odróżnić sosnę od świerka, patrząc na szyszkę i igły jednocześnie. U sosny szyszka jest zwykle bardziej krępa i twarda, a igły wyrastają w pęczkach. U świerka szyszka jest smukła i zwisa, natomiast pojedyncze igły wyrastają bezpośrednio z gałązki.
Szyszki sosny, świerku, jodły i modrzewia – szybkie porównanie
Poniższa tabela zestawia cechy, które można sprawdzić bez specjalistycznego sprzętu:
| Gatunek | Kształt szyszki | Ułożenie na gałęzi | Trwałość |
|---|---|---|---|
| Sosna | Jajowata lub stożkowata | Zwisająca albo ukośna | Opada w całości |
| Świerk | Wydłużona, walcowata | Zwisająca | Opada w całości |
| Jodła | Wydłużona, walcowata | Stojąca | Rozpada się na drzewie |
| Modrzew | Mała, kulista lub jajowata | Najczęściej stojąca | Długo pozostaje na gałęzi |
Co nie jest szyszką?
Nie każda charakterystyczna struktura na iglaku jest szyszką. Wiele pomyłek wynika z podobieństwa wyglądu, ale różnice są łatwe do wyjaśnienia.
- Cis pospolity nie tworzy typowych drewnianych szyszek. Jego nasiono otacza czerwona, mięsista osnówka. Jest ona atrakcyjna dla ptaków, ale pozostałe części cisa są trujące.
- Jałowiec wytwarza mięsiste, jagodopodobne szyszkojagody. Początkowo są zielone, a po dojrzeniu zwykle ciemnieją do koloru granatowego lub niebieskofioletowego.
- Drzewa liściaste, takie jak dąb, buk czy klon, mają owoce lub nasiona o innej budowie. Żołędzie, bukiew i skrzydlaki nie są szyszkami.
- Cyprysowate i cedry również mogą tworzyć szyszki, ale w Polsce spotyka się je głównie w parkach, ogrodach i arboretach, a nie w typowym lesie gospodarczym.
Podczas spaceru pomocna jest krótka checklista rozpoznawcza. Sprawdź kolejno:
- Czy szyszka zwisa z gałęzi, czy jest skierowana ku górze?
- Czy ma kształt jajowaty, walcowaty, kulisty czy nieregularny?
- Czy spada w całości, czy rozpada się jeszcze na drzewie?
- Czy igły są pojedyncze, czy wyrastają w pęczkach?
Najkrótsza odpowiedź brzmi: szyszki pochodzą głównie z drzew iglastych, takich jak sosna, świerk, jodła i modrzew. O gatunku najłatwiej wnioskować z połączenia kształtu szyszki, jej ułożenia oraz sposobu, w jaki odpada od gałęzi.
